Zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego nie może ograniczać się wyłącznie do podziału gruntów – orzeczenie Sądu Najwyższego z 3 czerwca 2025 r. jasno wskazuje, że gospodarstwo to kompleks majątkowy, który obejmuje również maszyny rolnicze, inwentarz oraz inne składniki majątkowe. To ważna wskazówka dla sądów, spadkobierców i pełnomocników prowadzących sprawy o dział spadku obejmujące gospodarstwa rolne.
🔍 Sprawa z Legnicy: tylko grunty, reszta pominięta
Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego po tym, jak sądy dwóch instancji dokonały zniesienia współwłasności gospodarstwa o powierzchni ok. 90 ha w sposób budzący kontrowersje. Postępowanie dotyczyło spadku po ojcu rodziny B., który pozostawił po sobie duże gospodarstwo rolne. Grunty użytkował jeden z synów – Łukasz B., który sprzeciwiał się ich podziałowi, powołując się na zasady prawidłowej gospodarki rolnej (art. 213 k.c.).
Matka i córka zmarłego (Maria B. i Marta J.) złożyły wniosek o dział spadku i zniesienie współwłasności. Sądy przychyliły się do ich stanowiska, uznając, że podział gospodarstwa na cztery części jest możliwy i dochód z gospodarstw będzie wystarczający do utrzymania właścicieli.
🧾 Skarga kasacyjna: podział gospodarstwa to więcej niż grunt
Łukasz B. złożył skargę kasacyjną, w której zarzucił sądom naruszenie m.in.:
- art. 213 i 214 k.c. (dot. zasad prawidłowej gospodarki rolnej),
- art. 1035 i 1038 k.c. (dot. kompleksowego działu spadku),
- pominięcie innych elementów gospodarstwa – w szczególności parku maszynowego i inwentarza, który pozostał wyłącznie w jego posiadaniu.
⚖️ Sąd Najwyższy: gospodarstwo to kompleks, nie tylko grunt
Sąd Najwyższy uchylił postanowienie sądu drugiej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, podkreślając, że:
– Gospodarstwo rolne to nie tylko grunt. To kompleks majątkowy, który w swojej istocie przypomina konstrukcję przedsiębiorstwa – stwierdził sędzia Kamil Zaradkiewicz.
W uzasadnieniu podkreślono, że:
- przy znoszeniu współwłasności gospodarstwa rolnego nie można ograniczać się wyłącznie do nieruchomości,
- należy uwzględnić również inne składniki, które kształtują gospodarstwo jako całość, w tym:
- park maszynowy,
- zwierzęta gospodarskie,
- inne urządzenia i przynależności związane z produkcją rolną.
📌 Praktyczne skutki wyroku
Wyrok Sądu Najwyższego ma znaczenie precedensowe i praktyczne w sprawach o dział spadku lub zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego:
🔸 Sąd nie może ograniczyć się tylko do gruntu – musi ustalić pełen skład gospodarstwa, w tym ruchomości i inne składniki majątkowe (zgodnie z art. 55¹ i 55³ k.c.).
🔸 Podział musi być realny i funkcjonalny – sąd powinien wziąć pod uwagę, czy gospodarstwo po podziale nadal będzie w stanie funkcjonować, czy nie zostanie utrudniony np. dojazd maszyn.
🔸 Zasady gospodarki rolnej (art. 213 k.c.) muszą być respektowane – jeżeli podział fizyczny byłby sprzeczny z tymi zasadami, gospodarstwo może zostać przyznane jednemu ze współwłaścicieli za spłatą pozostałych.
🧑🌾 Gospodarstwo rolne jak przedsiębiorstwo?
Choć pojęcie gospodarstwa rolnego funkcjonuje niezależnie od konstrukcji prawnej przedsiębiorstwa, SN jednoznacznie zaznaczył podobieństwa między tymi dwoma formami organizacyjnymi. Oznacza to, że:
- gospodarstwo należy traktować jako zorganizowany zespół składników majątkowych,
- podział powinien objąć całość funkcjonującego organizmu gospodarczego, a nie jego fragment.
✅ Podsumowanie
Zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego to nie tylko sprawa ziemi. Zgodnie z najnowszym orzeczeniem Sądu Najwyższego, sądy muszą brać pod uwagę również cały majątek związany z prowadzeniem produkcji rolnej: maszyny, urządzenia, inwentarz.
Wnioski dla spadkobierców i właścicieli gospodarstw:
- domagając się działu spadku, należy wskazać wszystkie składniki majątku gospodarstwa – nie tylko grunty,
- jeśli sąd pomija istotne elementy gospodarstwa – można to zaskarżyć,
- zasady prawidłowej gospodarki rolnej nadal stanowią ograniczenie możliwości fizycznego podziału.
Masz pytania dotyczące podziału gospodarstwa rolnego, spraw spadkowych lub zniesienia współwłasności?
Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci przejść przez cały proces krok po kroku.
Kamil Boruta – radca prawny, Aleksandra Smok
